Πραγματοποιήθηκε η εκδήλωση μνήμης και τιμής για τους 29 Ήρωες της Ξυλαγανής, οι οποίοι στις 6 Απριλίου 1944 θυσιάστηκαν για την πατρίδα και την ελευθερία, χαράσσοντας ανεξίτηλα το όνομά τους στην ιστορία του τόπου.

Μεταξύ των 29 εκτελεσθέντων, ιστορικές πηγές και μνημόσυνα μνημονεύουν ονόματα όπως οι:

 Ατσκακανίδης Αθ.,

Βασιλειάδης Ευστ.,

Βουτσάς Π.,

Γιαμούκης Θεοδ.,

Γουδαλάκης Ι.,

Δαγτζίδης Ηλ.,

Δουδουλακάκης Αντ.,

Ζαραβάτης Δ.,

Ζγούρας Π.,

Ζεματόπουλος Στ.,

Καλλίγας Π.,

Καραγιαννάκης Δ.,

Καράκης Γ.,

Κιουμουρτζής Δ.,

Κωστόπουλος Ν. και

Μήλιος Αλ.

Με μοναδικό στόχο την ελευθερία και όπλα τους την τόλμη, την υπερηφάνεια και τη γενναιότητα, οι 29 Ξυλαγανιώτες αγωνιστές, συγκεντρώθηκαν στην ορεινή ζώνη της περιοχής με σκοπό να προσχωρήσουν στις πατριωτικές αντάρτικες ομάδες της Εθνικής Αντίστασης, επιδιώκοντας την αποτίναξη του ξένου ζυγού.

Το εγχείρημά τους, δύσκολο και εξαιρετικά επικίνδυνο, δεν είχε αίσιο τέλος.

Προδόθηκαν και συνελήφθησαν από τα βουλγαρικά στρατεύματα στις 6 Απριλίου 1944.

Μετά  από τρεις ημέρες σκληρών βασανιστηρίων, εκτελέστηκαν με φρικτό τρόπο, βυθίζοντας στο πένθος ολόκληρη την περιοχή.

Η τελετή πραγματοποιήθηκε από τον Πολιτιστικό Όμιλο Ξυλαγανής, με την υποστήριξη του Δήμου Μαρωνείας-Σαπών, χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Μαρωνείας και Κομοτηνής κ.κ. Παντελεήμονα.

Παρέστησαν εκπρόσωποι της Εκκλησίας, των πολιτικών και αυτοδιοικητικών αρχών, των Ενόπλων Δυνάμεων και των Σωμάτων Ασφαλείας, συγγενείς των ηρώων και πλήθος πολιτών που προσήλθαν για να αποδώσουν τον οφειλόμενο φόρο τιμής.

Στον χώρο του ενταφιασμού των πεσόντων, όπου έχει ανεγερθεί μαρμάρινο μνημείο με πρωτοβουλία του Δήμου Μαρωνείας-Σαπών και του Πολιτιστικού Ομίλου Ξυλαγανής, τελέστηκε επιμνημόσυνη δέηση και ακολούθησε προσκλητήριο πεσόντων και κατάθεση στεφάνων, σε κλίμα σεμνότητας και σεβασμού. Κατά την τελετή εκφωνήθηκε λόγος μνήμης από απόγονο πεσόντος, τιμώντας τη θυσία και την παρακαταθήκη των ηρώων.

Η εκδήλωση αποτέλεσε μια ουσιαστική υπενθύμιση της σημασίας της ιστορικής μνήμης και της ευθύνης όλων για τη διατήρησή της, ώστε οι νεότερες γενιές να γνωρίζουν πως η ελευθερία κατακτάται με αγώνες, πίστη και αυταπάρνηση.