-Άνω Καρυόφυτο: Η μνήμη της Σφαγής περνά στις επόμενες γενιές

-Εσπερίδα στην Ξάνθη για τις «Κοινότητες μνήμης» στην Ελλάδα και την Ευρώπη – Στο επίκεντρο η προσπάθεια αναγνώρισης του Άνω Καρυοφύτου ως μαρτυρικού χωριού

Η ιστορική μνήμη, η ανάγκη διατήρησης της ιστορικής αλήθειας και ο ρόλος των τοπικών κοινωνιών στην ανάδειξη γεγονότων που σημάδεψαν τον τόπο και τους ανθρώπους του βρέθηκαν στο επίκεντρο της εσπερίδας που πραγματοποιήθηκε στην Ξάνθη, με αφορμή την 82η επέτειο της Σφαγής του Άνω Καρυοφύτου.

Ο Δήμος Ξάνθης, το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, το διεπιστημονικό πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού» και ο Σύλλογος Φίλων του ΙΘΤΠ συνδιοργάνωσαν την Τρίτη 8 Σεπτεμβρίου 2026, στην αίθουσα εκδηλώσεων «Βιργινία Τσουδερού» της Καπναποθήκης «Π», την εσπερίδα με θέμα «Κοινότητες μνήμης στην Ελλάδα και στην Ευρώπη: Ravensbrück – Χορτιάτης – Άνω Καρυόφυτο».

Την εκδήλωση άνοιξε ο πρόεδρος του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης Ανδρέας Ματζάκος, δίνοντας το στίγμα της σύνδεσης  και την ανάγκη των κοινωνιών να διατηρούν ζωντανή τη μνήμη των θυμάτων και να μετατρέπουν την ιστορική εμπειρία, σε γνώση για το σήμερα και το αύριο.

Χαιρετισμό απηύθυνε η Αντιπεριφερειάρχης ΠΕ Ξάνθης Βασιλική Παυλακάκη, ο εκπρόσωπος του Δημάρχου Ξάνθης Χρήστος Κυρπόγλου, ενώ  ο Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, Πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, έδωσε το νόημα της σχέσης των κατοίκων με τον τόπο τους, ανέλυσε τη σχέση της κοινότητας με την ιστορία του τόπου της.

Η Παρασκευή (Βίβιαν) Λιόλιου, Τοπική Αντιδήμαρχος Δημοτικής Ενότητας Χορτιάτη, μίλησε με θέμα: «Από το ολοκαύτωμα στη μνήμη και από τη μνήμη στις επόμενες γενεές», που όπως σημείωσε αγγίζει την ουσία και την ευθύνη της τοπικής αυτοδιοίκησης απέναντι στην κοινωνία.

Η Ελένη Winckel-Μωραΐτου, μέλος της Διεθνούς Επιτροπής του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης Ravensbrück (IRK-CIR) αναφέρθηκε στον τρόπο που ξεκίνησε το 2000, με μια  λίστα που ήρθε σε γνώση της, με 61 γυναίκες που από το Χαϊδάρι μεταφέρθηκαν στο Ravensbrück.

Ο Νίκος Κοσμίδης αναφέρθηκε στο ιστορικό της προσπάθειας που ξεκίνησε πριν από 5 χρόνια, καθώς στην εξέλιξη των πραγμάτων αναδείχθηκε η κοινωνική, πνευματική και ερευνητική ανάγκη, για να φανεί  πως  η δημόσια μνήμη ξεπερνάει τον περιορισμό της επετείου και το πρωτόκολλο των εορτασμών.   

Ο Καθηγητής του ΔΠΘ Γεώργιος Τσιγάρας, μίλησε για την παρουσίαση του φακέλου για την αναγνώριση του Άνω Καρυόφυτου ως μαρτυρικού τόπου και την υποστήριξη της προσπάθειας από τον τέως Πρύτανη Φώτη Μάρη και τη νυν Πρύτανη Μαρία Μιχαλοπούλου που όρισε  τον ίδιο και τον Καθηγητή Ιωάννη Μπακιρτζή ως εκπροσώπους στην επιτροπή, που σύστησε ο Δήμαρχος Ξάνθης Στράτος Κοντός, με σκοπό την ανακήρυξη του Άνω Καρυοφύτου, ως μαρτυρικού τόπου. Στο πλαίσιο  αυτό, οι εκπρόσωποι του πανεπιστημίου, συνέταξαν κείμενο για τον φάκελο, στο οποίο καταγράφονται το ιστορικό πλαίσιο και οι πολιτικές, γεωπολιτικές και στρατιωτικές διαστάσεις του ζητήματος της θυσίας του Άνω Καρυόφυτου το 1944

Ανάμεσα στους παρευρισκόμενους, διακρίναμε την Αντιπρόεδρο της ΔΕΥΑΞ Ελισσάβετ Παυλίδου, τους Αντιδημάρχους Μάριο Τσορμπατζίδη, Νίκο Γουναρίδη, Ιωάννη Πεπονίδη, την Πρόεδρο του Δικηγορικού Συλλόγου Ξάνθης Δέσποινα Χατζηφωτιάδου, εκπροσώπους του Συλλόγου κατοίκων και φίλων Άνω καριόφυτου, εκπροσώπους του Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυόφυτου, εκπρόσωπο της ΑΣΔΙΘ και εκπρόσωπο της Αστυνομικής Διεύθυνσης Ξάνθης.

Η εκδήλωση αποτέλεσε μια ιδιαίτερα σημαντική συνάντηση ανθρώπων της ακαδημαϊκής κοινότητας, της αυτοδιοίκησης και φορέων που ασχολούνται με τη διατήρηση και ανάδειξη της ιστορικής μνήμης, παρουσιάζοντας διαφορετικές εμπειρίες από την Ελλάδα και την Ευρώπη.

Κοινός παρονομαστής ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι τοπικές κοινωνίες μπορούν να διατηρήσουν ζωντανή τη μνήμη τραγικών ιστορικών γεγονότων και, μέσα από την τεκμηρίωση και την εκπαίδευση, να τη μεταφέρουν στις επόμενες γενιές.

Το Άνω Καρυόφυτο στο επίκεντρο της ιστορικής τεκμηρίωσης

Ιδιαίτερη θέση στην εκδήλωση είχε το Άνω Καρυόφυτο, καθώς παρουσιάστηκε η προσπάθεια που βρίσκεται σε εξέλιξη για την αναγνώρισή του ως μαρτυρικού χωριού.

Πρόκειται για μια διαδικασία στην οποία έχει ενεργό ρόλο ο Δήμος Ξάνθης, μέσω ειδικής Επιτροπής που εργάζεται για τη συγκέντρωση, καταγραφή και τεκμηρίωση του ιστορικού υλικού που αφορά τη Σφαγή του Άνω Καρυοφύτου.

Η διαδικασία αυτή δεν περιορίζεται μόνο στη συγκέντρωση γραπτών ιστορικών στοιχείων. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις προφορικές μαρτυρίες των ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα ή διατήρησαν μέσα από την οικογενειακή και τοπική μνήμη τις αφηγήσεις για όσα συνέβησαν.

Στο πλαίσιο αυτό, η εσπερίδα ξεκίνησε με την προβολή ντοκιμαντέρ που περιλαμβάνει μαρτυρίες επιζώντων της Σφαγής του Άνω Καρυοφύτου, αλλά και κατοίκων της περιοχής.

Το ντοκιμαντέρ δημιουργήθηκε από το πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», με τη συνδρομή του Δήμου Ξάνθης, του Πολιτιστικού Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης, του Πολιτιστικού Συλλόγου Κατοίκων & Φίλων Άνω Καρυοφύτου και του στούντιο φωτογραφίας Λεοντιάδης.

Οι μαρτυρίες αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, καθώς αποτελούν μέρος του τεκμηριωτικού φακέλου που συντάσσει η Επιτροπή του Δήμου Ξάνθης για την αναγνώριση του Άνω Καρυοφύτου ως μαρτυρικού χωριού.

Στην προσπάθεια αυτή συμμετέχει ενεργά και το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, με τη συμβολή των καθηγητών Γεωργίου Τσιγάρα και Ιωάννη Μπακιρτζή, ενισχύοντας την επιστημονική τεκμηρίωση του φακέλου.

Από το Ravensbrück και τον Χορτιάτη στο Άνω Καρυόφυτο

Η επιλογή του θέματος της εσπερίδας ανέδειξε και μια ευρύτερη διάσταση της ιστορικής μνήμης. Το Ravensbrück, ο Χορτιάτης και το Άνω Καρυόφυτο αποτελούν διαφορετικές περιπτώσεις, συνδέονται όμως μέσα από την ανάγκη των κοινωνιών να διατηρούν ζωντανή τη μνήμη των θυμάτων και να μετατρέπουν την ιστορική εμπειρία σε γνώση για το σήμερα και το αύριο.

Στην εκδήλωση παρουσιάστηκαν παραδείγματα από την Ελλάδα και την Ευρώπη σχετικά με τη λειτουργία των «κοινοτήτων μνήμης» και τον τρόπο με τον οποίο φορείς, τοπικές κοινωνίες, ερευνητές και πολίτες μπορούν να συνεργαστούν για τη διατήρηση της ιστορικής κληρονομιάς.

Το παράδειγμα του Άνω Καρυοφύτου εντάχθηκε έτσι σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο, όπου η μνήμη δεν αντιμετωπίζεται ως μια απλή αναφορά στο παρελθόν, αλλά ως μια ενεργή διαδικασία τεκμηρίωσης, εκπαίδευσης και κοινωνικής ευθύνης.

Οι εισηγητές και ο διάλογος

Την εκδήλωση προλόγισε ο Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, Πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης.

Στο πάνελ συμμετείχαν η Παρασκευή (Βίβιαν) Λιόλιου, Τοπική Αντιδήμαρχος Δημοτικής Ενότητας Χορτιάτη, η Ελένη Winckel-Μωραΐτου, μέλος της Διεθνούς Επιτροπής του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης Ravensbrück (IRK-CIR), ο Νίκος Κοσμίδης, Υποψήφιος Διδάκτωρ Αρχιτεκτονικής του ΔΠΘ, και ο Γεώργιος Τσιγάρας, Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του ΔΠΘ.

Τη συζήτηση συντόνισε η Μαρία Γρηγοριάδου, αναπληρώτρια καθηγήτρια του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΔΠΘ.

Μέσα από τις διαφορετικές προσεγγίσεις που παρουσιάστηκαν, αναδείχθηκε η σημασία της συνεργασίας μεταξύ αυτοδιοίκησης, πανεπιστημιακής κοινότητας, πολιτιστικών φορέων και τοπικών κοινωνιών.

Η μνήμη ως παρακαταθήκη

Η 82η επέτειος της Σφαγής του Άνω Καρυοφύτου αποτέλεσε την αφορμή για μια συζήτηση που ξεπερνά τα όρια μιας επετειακής εκδήλωσης.

Η προσπάθεια συγκέντρωσης των μαρτυριών, η επιστημονική έρευνα, η δημιουργία τεκμηριωτικού φακέλου και η διεκδίκηση της αναγνώρισης του Άνω Καρυοφύτου ως μαρτυρικού χωριού συνθέτουν μια διαδικασία μέσα από την οποία η ιστορία του τόπου αποκτά οργανωμένη και τεκμηριωμένη παρουσία.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η διάσταση της προφορικής ιστορίας. Οι άνθρωποι που έζησαν τα γεγονότα, αλλά και εκείνοι που άκουσαν τις αφηγήσεις από τους προηγούμενους, αποτελούν κρίκους μιας αλυσίδας μνήμης που κινδυνεύει να χαθεί όσο περνούν οι δεκαετίες.

Η καταγραφή τους, επομένως, δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Αφορά και το μέλλον.

Γιατί η ιστορική μνήμη αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν μετατρέπεται σε γνώση, όταν διδάσκεται στις νεότερες γενιές και όταν λειτουργεί ως υπενθύμιση της αξίας της ανθρώπινης ζωής, της ειρήνης και της συνύπαρξης.

Το Άνω Καρυόφυτο διεκδικεί μέσα από αυτή τη διαδικασία τη θέση που του αναλογεί στη συλλογική μνήμη της περιοχής και της χώρας, με την προσπάθεια του Δήμου Ξάνθης και τη συμβολή της ακαδημαϊκής και τοπικής κοινότητας να επιχειρούν να διασώσουν όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και τις ανθρώπινες φωνές που τα συνοδεύουν.