Οξεία πολιτική και νομική κριτική στην κυβέρνηση και στο Υπουργείο Πολιτισμού, ασκεί ο δικηγόρος, πρώην υπουργός και πρώην βουλευτής Σερρών, Μάρκος Μπόλαρης, με αφορμή τη συμφωνία Ελλάδας – Βουλγαρίας για την επιστροφή των 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων και το Μνημόνιο Κατανόησης, που υπέγραψαν οι υπουργοί Πολιτισμού των δύο χωρών.

Πρόκειται για τα 48 κειμήλια, που προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης, τα οποία λεηλατήθηκαν και μεταφέρθηκαν στη Σόφια το 1917, στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σε αντάλλαγμα, η ελληνική πλευρά παρέδωσε στη Βουλγαρία τα λείψανα, που βρέθηκαν το 1965 στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στις Πρέσπες και αποδίδονται στον τσάρο Σαμουήλ, μαζί με το ανθρωπολογικό υλικό από τις τέσσερις σαρκοφάγους.

Ο Μάρκος Μπόλαρης, φιλοξενούμενος στην ενημερωτική εκπομπή του Δημοτικού Ραδιοφώνου Ξάνθης, χαρακτήρισε τη συμφωνία απολύτως αντίθετη  με το Διεθνές Δίκαιο και ως εκ τούτου άκυρη, υποστηρίζοντας παράλληλα ότι, η πολιτική και νομική οδός για το αίτημα της επιστροφής του συνόλου των λαφυραγωγηθέντων παραμένουν ανοικτές.

Ασκώντας σκληρή κριτική στην κυβέρνηση, την οποία χαρακτήρισε «καθεστώς», υποστήριξε, ότι με ευτελέστατα και πολιτικάντικα  κριτήρια προχώρησε στη συμφωνία, αφού προηγήθηκαν στο Μαξίμου επαφές εκκλησιαστικών και πολιτικών παραγόντων, άπαντες με αμάθεια ή με θλιβερή ημιμάθεια, όπως χαρακτηριστικά είπε,  μάς  οδήγησαν σε αυτή τη φενάκη με πρωτοστάτες τον πρωθυπουργό και την υπουργό Πολιτισμού, χωρίς καμία απολύτως ενημέρωση. 

Ο κύριος Μπόλαρης υποστήριξε ότι, οι ιδιοκτήτες των κειμηλίων και των χειρόγραφων, δηλαδή οι Μητροπόλεις και τα Μοναστήρια, έχουν το δικαίωμα να προσφύγουν στο Διεθνές Δικαστήριο, προκειμένου να διεκδικήσουν  την επιστροφή των λαφυραγωγηθέντων σε εφαρμογή της Συνθήκης του Νεϊγύ, που προβλέπει την ρητή υποχρέωση της Βουλγαρίας.  

Σε μία ιστορική αναδρομή ο κύριος Μπόλαρης αναφέρθηκε στο μέγεθος της λεηλασίας, όταν την άνοιξη του 1917, βουλγαρικές στρατιωτικές δυνάμεις λεηλάτησαν τα πατριαρχικά μοναστήρια της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης , Εικοσιφοίνισσα, Τίμιος Πρόδρομος Σερρών, Παναγία Καλαμού Ξάνθης και Αρχαγγελιώτισας, Κορνοφολιά Έβρου. Ως ενορχηστρωτή ανέφερε έναν Τσέχο βυζαντινολόγο, ο οποίος είχε καταγράψει εκ των προτέρων τις κρύπτες των μονών, κερδίζοντας την εμπιστοσύνη των μοναχών. Σύμφωνα με το χειρόγραφο σημειωματάριο του, αφαιρέθηκαν 827 χειρόγραφα, ενώ τα συνολικά κειμήλια (εικόνες, ασημικά, ξυλόγλυπτα) ξεπερνούν τα 1.000 έως 1.300 αντικείμενα. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο κύριος όγκος τους φυλάσσεται σε πυρηνικό καταφύγιο στη Σόφια, πίσω από το Κέντρο Σλαβοβυζαντινών Ερευνών, ενώ ορισμένα εκτίθενται στο Εθνικό Εκκλησιαστικό Μουσείο της Σόφιας.

Βασικό επιχείρημα του Μάρκου Μπόλαρη αποτελεί η Συνθήκη του Νεϊγύ, που υπογράφηκε στις 27 Νοεμβρίου 1919 μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και σύμφωνα  με τα άρθρα 125 και 126:

«Η Βουλγαρία έχει ρητή υποχρέωση για την επιστροφή των αρπαγέντων και λαφυραγωγηθέντων εν καιρώ πολέμου αυτών των χειρογράφων και κειμηλίων», υποστηρίζει.

Μάλιστα, ο πρώην υπουργός απορρίπτει τον χαρακτηρισμό των αντικειμένων ως απλώς «κλαπέντων», επιμένοντας ότι, πρόκειται για οργανωμένη αφαίρεση πολιτιστικών αγαθών από στρατιωτικές δυνάμεις μέσα στις συνθήκες του πολέμου, δηλαδή για λάφυρα πολέμου.

Ο κ. Μπόλαρης, που ασχολείται χρόνια με το θέμα, από το 1995, ως πρόεδρος τότε της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Σερρών, από νομικής άποψης υποστήριξε ότι, η επιστροφή των κειμηλίων δεν είναι θέμα «πολιτιστικής ανταλλαγής», αλλά ρητή υποχρέωση της Βουλγαρίας βάσει διεθνούς συνθήκης και εξήγησε ότι, τα κειμήλια δεν υπήρξαν απλώς κλεμμένα, αλλά λαφυραγωγήθηκαν με τη βία σε εμπόλεμη περίοδο και σε κατεχόμενη χώρα, και ότι τέτοιου είδους σύληση πολιτιστικών αγαθών δεν παραγράφεται.

Αναφερόμενος στη διεκδίκηση σε πολιτικό επίπεδο υπενθύμισε ότι, έγιναν δύο προσπάθειες, η πρώτη το 2014 επί συγκυβερνήσεως ΝΔ και ΠΑΣΟΚ με πρωθυπουργό τον Αντώνη Σαμαρά, όπου διεξήχθησαν συνομιλίες για την συμμόρφωση της βουλγαρικής πλευράς στις διατάξεις της Συνθήκης του Νεϊγύ , πλην όμως διεκόπησαν λόγω της αδιαλλαξίας Βουλγάρων.

Η δεύτερη προσπάθεια ήταν το 2018,όπου ως υφυπουργός Εξωτερικών ο ίδιος είχε συνεννοηθεί απευθείας με τη βουλγαρική πλευρά. Όπως υποστήριξε, είχε επιτευχθεί συναίνεση μεταξύ των δύο πρωθυπουργών και των προέδρων των δύο Δημοκρατιών για την πλήρη εφαρμογή της Συνθήκης του Νεϊγύ και την επιστροφή του συνόλου των κειμηλίων. Η Ελλάδα είχε θέσει δύο επιλογές: είτε εκούσια εφαρμογή της Συνθήκης και πλήρη επιστροφή, είτε παραπομπή στα ευρωπαϊκά δικαστήρια και η ανταπόκριση από πλευράς Βουλγαρίας ήταν θετική. Η διαδικασία πάγωσε λόγω των πρόωρων εκλογών του 2019, και, κατά τον κ. Μπόλαρη, επί 7,5 χρόνια δεν επαναδραστηριοποιήθηκε.

Δυστυχώς, όπως σημείωσε, η προεκλογική περίοδος των Ευρωεκλογών και η αμέσως εν συνεχεία προκήρυξη των Εθνικών εκλογών ματαίωσαν αυτήν την σπουδαία συγκυρία.

Ο κύριος Μπόλαρης καταλόγισε έλλειψη διαφάνειας στο Υπουργείο Πολιτισμού, καθώς όπως υποστήριξε, δεν έχει δημοσιεύσει το κείμενο του Μνημονίου Συνεργασίας, παρά μόνο ένα γενικόλογο δελτίο τύπου, διατυπώνοντας με έμφαση την αξίωση να δημοσιευτούν τα κείμενα του Μνημονίου Κατανόησης και της Συμφωνίας Ελλάδας-Βουλγαρίας.

Σε οξύ ύφος, χαρακτήρισε τη συμφωνία προβληματική, γιατί οι διατάξεις της είναι άκυρες σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, αντισυνταγματική, γιατί το ελληνικό Σύνταγμα προβλέπει ότι, οι διεθνείς συμβάσεις, που περιλαμβάνουν παραχωρήσεις πρέπει να κυρώνονται από τη Βουλή, αντίθετη με το Κράτους Δικαίου, αφού δεν εστάλη καμία επιτροπή ειδικών επιστημόνων να ελέγξουν τα κειμήλια, που επιστράφηκαν, ενώ διατύπωσε και τον έντονο προβληματισμό του τόσο για τη γνησιότητα των επιστραφέντων, όσο και ποιοι έκαναν την επιλογή.